ความดันโลหิตสูงในผู้สูงอายุ ต่างจากคนวัยอื่นตรงไหน

ผู้สูงอายุส่วนใหญ่ที่มาตรวจตามคลินิกหรือโรงพยาบาลรัฐมักรู้ตัวว่าตัวเองเป็นความดันโลหิตสูงอยู่แล้ว แต่สิ่งที่ทำให้การดูแลยากขึ้นคือร่างกายที่เสื่อมลงตามวัย หลอดเลือดแข็งตัวมากขึ้น ไตทำงานได้น้อยลง และหลายคนมีโรคประจำตัวอื่นร่วมด้วย เช่น เบาหวาน หรือไขมันในเลือดสูง ทำให้ต้องกินยาหลายชนิดพร้อมกัน

อีกจุดที่ต่างชัดเจนคืออาการ ในผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยความดันขึ้นสูงมากแต่กลับไม่รู้สึกอะไรเลย บางคนรู้ตัวอีกทีตอนที่พูดไม่ชัดหรือแขนขาอ่อนแรงจากหลอดเลือดสมองตีบ ดังนั้นการพึ่งความรู้สึกว่าปกติดีจึงไม่พอ ต้องอาศัยการวัดความดันเป็นประจำและจดตัวเลขไว้ให้หมอดู

ข้อควรระวังอีกอย่างคือการลุกยืนเร็ว ๆ แล้วหน้ามืด เพราะยาลดความดันบางตัวออกฤทธิ์แรงเกินในคนสูงอายุ จึงควรลุกจากเตียงช้า ๆ นั่งพักก่อนยืน และแจ้งแพทย์ทันทีถ้าเวียนหัวบ่อยหรือเกือบเป็นลม

วัดความดันที่บ้านให้ได้ตัวเลขที่เชื่อถือได้

เครื่องวัดความดันแบบดิจิทัลที่วางขายตามร้านขายยาทั่วไปใช้ได้ดี แต่ต้องวัดให้ถูกวิธี ควรนั่งพักอย่างน้อยห้านาทีก่อนวัด วางแขนไว้ระดับหัวใจ ไม่พูดคุยระหว่างวัด และวัดซ้ำอีกครั้งห่างกันหนึ่งนาที แล้วเอาค่าที่ได้มาหารเฉลี่ย บันทึกทั้งค่าแรกและค่าเฉลี่ยลงสมุดเล่มเล็ก ๆ

ในช่วงแรกควรวัดวันละสองครั้ง คือเช้าก่อนกินยาและเย็นก่อนนอน ติดต่อกันหนึ่งสัปดาห์ แล้วนำสมุดไปให้แพทย์ดูตอนนัดครั้งถัดไป วิธีนี้ช่วยให้แพทย์ปรับขนาดยาได้ตรงกับความเป็นจริงมากกว่าการวัดครั้งเดียวในห้องตรวจ ซึ่งบางคนตื่นเต้นจนความดันสูงกว่าปกติ

ถ้าบ้านไหนวัดความดันได้เกิน 180/120 มิลลิเมตรปรอท ร่วมกับปวดหัวรุนแรง มองเห็นภาพซ้อน เจ็บหน้าอก หรือหายใจลำบาก ให้ไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอสังเกตอาการต่อ

กินยาให้ครบ ไม่ใช่กินเฉพาะวันที่ความดันขึ้น

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือ “วันนี้วัดแล้วความดันปกติ เลยไม่ต้องกินยา” ยาลดความดันออกฤทธิ์ควบคุมระดับความดันไว้ ไม่ใช่ยาที่กินตอนปวดหัวแบบยาแก้ปวด การหยุดยาเองทำให้ความดันพุ่งขึ้นและเสี่ยงหลอดเลือดสมองแตกได้

ผู้สูงอายุหลายคนลืมกินยาบ่อยเพราะต้องกินหลายมื้อ วิธีที่ได้ผลจริงคือใส่กล่องแบ่งยาวันละช่อง พร้อมติดป้ายชื่อยาตัวใหญ่ ๆ ไว้ที่โต๊ะกินข้าว หรือตั้งปลุกในมือถือให้ลูกหลานโทรเตือน ถ้าลืมกินยาไปหนึ่งมื้อ ให้กินเมื่อนึกได้แต่ยังไม่ใกล้เวลามื้อถัดไป ถ้าใกล้แล้วให้ข้ามมื้อนั้นไป ห้ามกินซ้ำเป็นสองเท่า

มุมที่คนมักมองข้ามในชีวิตประจำวัน

ผู้ป่วยความดันโลหิตสูงจำนวนมากต้องกินยาอื่นร่วมด้วย เช่น ยาแก้ปวดข้อ ยาแก้หวัด หรือยารักษาโรคเบาหวาน ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเซด (NSAIDs) บางตัวทำให้ความดันสูงขึ้นและไตเสื่อมเร็วขึ้นในผู้สูงอายุ จึงควรปรึกษาเภสัชกรก่อนซื้อทุกครั้ง ไม่ใช่หยิบจากชั้นวางเอง แม้แต่ยาที่ซื้อจากร้านขายยาบัตรทองหรือร้านใกล้บ้านก็ตาม

อาหารที่กินทุกวันก็มีผลมากกว่าที่คิด กะทิในแกง ปลาเค็ม น้ำปลาเยอะ ๆ ขนมจีนน้ำยา และบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปหนึ่งซองมีโซเดียมสูงเกือบครึ่งของที่ควรได้ทั้งวัน ลองเปลี่ยนมาปรุงรสอ่อนลง ใช้มะนาวและพริกแทนน้ำปลา และอ่านฉลากโภชนาการตรงช่องโซเดียมก่อนซื้อของแห้ง

การเดินเร็ววันละ 30 นาทีเกือบทุกวันช่วยลดความดันได้จริงประมาณ 5–8 มิลลิเมตรปรอท ไม่ต้องถึงขั้นออกกำลังกายหนัก แค่เดินรอบหมู่บ้านตอนเช้าหรือเย็น เลี่ยงช่วงที่อากาศร้อนจัด และถ้ามีอาการเจ็บหน้าอกหรือเหนื่อยง่ายระหว่างเดิน ให้หยุดพักและเล่าให้แพทย์ฟัง

ภาวะแทรกซ้อนที่ต้องรู้ไว้ก่อน

เมื่อความดันสูงเรื้อรังโดยควบคุมไม่ได้ อวัยวะสำคัญจะเสียหายทีละน้อย ไตเสื่อมจนต้องฟอกเลือด จอประสาทตาเสีย เห็นภาพไม่ชัด หรือหัวใจห้องล่างหนาตัวจนเกิดภาวะหัวใจล้มเหลว ผู้สูงอายุที่ความดันสูงร่วมกับเบาหวานมีความเสี่ยงต่อโรคไตมากกว่าคนทั่วไปอย่างชัดเจน

หมอจึงมักสั่งตรวจไต ตรวจไขมัน และตรวจน้ำตาลปีละครั้งเป็นอย่างน้อย อย่าข้ามนัดตรวจเลือดเพราะคิดว่าความดันยังคุมได้ดี ตัวเลขในผลแล็บคือสิ่งที่บอกว่าอวัยวะภายในยังไหวหรือเริ่มมีปัญหา

เตรียมตัวอย่างไรก่อนไปพบแพทย์

ก่อนถึงวันนัด ให้รวบรวมข้อมูลสามอย่างไว้ด้วยกัน คือสมุดบันทึกความดันย้อนหลังสองสัปดาห์ กล่องยาหรือถุงยาทั้งหมดที่กินอยู่รวมถึงยาสมุนไพรและอาหารเสริม และรายการอาการผิดปกติที่เกิดขึ้น เช่น วิงเวียน นอนไม่หลับ เท้าบวม หรือใจสั่น การมีข้อมูลครบช่วยให้แพทย์เห็นภาพรวมและปรับยาได้แม่นยำขึ้นในเวลาที่จำกัด

ถ้าต้องขอใบรับรองแพทย์เพื่อยื่นที่ทำงานหรือทำเรื่องเบิกจ่าย หลายโรงพยาบาลและคลินิกออกให้ได้ในวันนัดปกติ แต่ควรแจ้งล่วงหน้าตอนลงทะเบียนว่าต้องการใบรับรองแพทย์ด้วย เพราะบางแห่งต้องรอแพทย์เจ้าของไข้ลงนามจึงจะรับได้

สุดท้าย อย่าลืมสอบถามแพทย์เรื่องเป้าหมายความดันที่เหมาะกับอายุและโรคประจำตัวของแต่ละคน เพราะตัวเลขเป้าหมายในผู้สูงอายุที่ยังเดินไหวกับผู้สูงอายุที่ล้มบ่อยอาจไม่เท่ากัน การรู้เป้าหมายของตัวเองชัดเจนจะทำให้การดูแลที่บ้านมีทิศทางและตรวจสอบได้จริง